Kỹ năng học tập hiệu quả luôn là chủ đề nóng mỗi mùa tuyển sinh trung cấp. Đây cũng là câu hỏi chúng tôi nhận được nhiều nhất từ phụ huynh và học sinh. Phụ huynh hay hỏi làm sao để con không bị ngợp khi chuyển từ cấp ba lên môi trường mới. Học sinh thì băn khoăn không biết nên bắt đầu từ đâu trong tuần học đầu tiên. Câu trả lời của chúng tôi khá nhất quán qua nhiều mùa tư vấn. Học giỏi ở trung cấp không hẳn là chuyện năng khiếu bẩm sinh. Đó là một tập thói quen hoàn toàn có thể luyện được, miễn bạn tập đúng cách và đủ kiên trì.
Đội ngũ tư vấn tuyển sinh của chúng tôi từng trò chuyện với rất nhiều bạn vừa nhập học ở đủ các ngành. Gần như ai cũng than cùng một vấn đề. Quá nhiều môn học dồn vào cùng lúc, và các bạn không rõ nên ưu tiên việc gì trước. Trong bài này, bên mình muốn chia sẻ năm thói quen mà đội ngũ thấy hiệu quả nhất sau nhiều mùa tuyển sinh. Đó là lên kế hoạch theo tuần, ghi chép để dùng lại được, tự kiểm tra trước khi xem đáp án, đặt câu hỏi đúng trọng tâm, và học nhóm có trách nhiệm. Năm thói quen này phù hợp với mọi ngành, dù bạn học cơ khí, chế biến món ăn hay ngôn ngữ Anh. Điểm khác biệt chỉ nằm ở cách áp dụng cho từng môn học cụ thể.
Vì sao tân sinh viên trung cấp cần kỹ năng học tập hiệu quả ngay từ tuần đầu
Lịch học ở trung cấp không giống nếp học hồi phổ thông. Buổi sáng bạn ngồi nghe lý thuyết trên lớp. Buổi chiều có thể chuyển ngay sang xưởng thực hành. Tối về vẫn còn bài tập cần hoàn thành gấp. Với ai quen kiểu học tuần tự từng môn một ở cấp ba, đây là một cú sốc nhỏ.
Chúng tôi từng gặp không ít học sinh mới nhập học ở nhiều khóa khác nhau. Nhiều em kể rằng tuần đầu tiên gần như không kịp thở. Cái gì cũng lạ, cái gì cũng gấp, và các em không rõ nên bắt đầu từ đâu. Một bạn học ngành chế biến món ăn từng tâm sự với chúng tôi rằng em ấy cứ nghĩ trung cấp sẽ nhàn hơn cấp ba. Hóa ra lượng việc dồn cùng lúc còn dày đặc hơn nhiều.
Vấn đề không nằm ở việc bài vở nhiều hơn trước. Nó nằm ở chỗ ba dạng học rất khác nhau lại rơi vào cùng một tuần. Đó là nghe giảng lý thuyết, luyện tay nghề ở xưởng, và tự ôn ở nhà. Lối học thuộc lòng quen thuộc từ cấp ba khó áp dụng cho cả ba dạng này. Cố giữ cách học cũ, bạn sẽ đuối sức rất nhanh.
Chúng tôi không đòi hỏi bạn phải học giỏi ngay lập tức. Nhưng vài thói quen nhỏ, nếu tập đúng lúc, sẽ giúp bạn đỡ chật vật suốt cả khóa học. Năm phần dưới đây là năm kỹ năng học tập hiệu quả mà đội ngũ chúng tôi đúc kết được qua nhiều mùa tư vấn tuyển sinh. Nếu bạn còn đang cân nhắc chọn ngành trước khi bước vào giai đoạn rèn thói quen này, có thể tham khảo thêm bài chúng tôi viết về giới thiệu ngành học và cơ hội nghề nghiệp thực tế để hình dung rõ hơn con đường phía trước.
Lên kế hoạch học theo tuần, bám sát hạn nộp thực tế
Nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng phần lớn học sinh mới không làm việc này nghiêm túc. Lên kế hoạch nghĩa là bạn nhìn thẳng vào thời khóa biểu thật. Cộng thêm các hạn nộp bài đang treo lơ lửng. Sau đó chọn ra đúng hai việc quan trọng nhất cần làm trong ngày. Không cần liệt kê hết mọi thứ ra giấy. Danh sách càng dài, bạn càng dễ nản trước khi bắt tay vào làm.
Lấy ví dụ, ngày mai có buổi thực hành xưởng cơ khí lúc tám giờ sáng. Việc quan trọng nhất tối nay là xem lại quy trình thao tác. Không phải làm bài tập môn khác còn ba ngày nữa mới nộp. Chừa thêm thời gian đi lại và thời gian đứng máy cũng quan trọng không kém. Nhiều bạn quên rằng giờ thực hành thường tốn thêm thời gian chuẩn bị dụng cụ và dọn dẹp sau ca. Thời gian thực tế vì vậy luôn dài hơn giờ ghi trên lịch khá nhiều.
Một mẹo nhỏ đội ngũ chúng tôi hay gợi ý là chia việc thành hai nhóm. Nhóm một là việc phải xong trước buổi thực hành, chẳng hạn đọc trước quy trình hoặc chuẩn bị đủ đồ bảo hộ. Nhóm hai là việc có thể dời sang cuối tuần, như ôn lại lý thuyết cho bài kiểm tra còn xa. Gộp chung hai nhóm này lại, bạn sẽ dễ ưu tiên sai và bị động ngay tại xưởng. Ở đó thầy cô không có nhiều thời gian nhắc lại từ đầu cho từng bạn.
Có bạn hỏi chúng tôi có cần dùng phần mềm quản lý thời gian hay không. Câu này tùy thói quen mỗi người. Một cuốn sổ ghi tay vẫn ổn, miễn bạn chịu ghi thật đều đặn. Nếu muốn thử công cụ số, bạn có thể tham khảo bài chúng tôi tổng hợp về phần mềm quản lý học tập dành cho học sinh, sinh viên, hiện khá nhiều trường và trung tâm đang dùng để theo dõi lịch học, bài nộp thuận tiện hơn cách ghi tay truyền thống.
Ghi chép để dùng lại được, không phải để trả bài
Ghi chép ở trung cấp mang mục đích khác hẳn thời phổ thông. Mục tiêu không phải chép nguyên văn lời giảng viên. Mục tiêu là có một tài liệu do chính tay bạn viết ra. Tài liệu đó phải đủ rõ để mở lại và làm theo được, khi bạn đứng trước máy móc hay nguyên liệu thật.
Chúng tôi hay gợi ý học viên dùng mẫu ba cột đơn giản. Đó là thao tác, lý do, và lỗi hay gặp. Cột thao tác ghi đúng trình tự làm, bước nào trước, bước nào sau. Cột lý do ghi ngắn gọn vì sao phải làm đúng thứ tự đó, chứ không chỉ nhớ máy móc. Cột lỗi hay gặp ghi lại những sai sót giảng viên nhắc trên lớp, hoặc chính bạn từng mắc khi tự thử.
Ví dụ dễ hình dung nhất nằm ở một bài thực hành ngành kỹ thuật chế biến món ăn. Thao tác có thể là sơ chế nguyên liệu, định lượng gia vị, rồi mới chế biến. Lý do là định lượng sai thứ tự sẽ khiến món ăn không đạt vị chuẩn. Lỗi hay gặp có thể là cho gia vị quá sớm khi nhiệt độ chưa đủ, khiến mùi vị bay hết trước khi món chín. Ghi theo cách này, bạn có ngay một tài liệu tự làm, dùng lại được ở lần thực hành sau.
Một sai lầm khá phổ biến là chép lại y nguyên câu chữ giảng viên nói, kiểu tốc ký. Cách này vừa tốn thời gian ngay tại chỗ, vừa khiến bạn không thực sự hiểu bài. Bạn chỉ đang biến âm thanh thành chữ viết mà thôi. Cách bên mình hay khuyên là sau mỗi buổi học, dành khoảng mười lăm phút viết lại quy trình bằng từ ngữ của chính mình. Viết trôi chảy tức là bạn đã hiểu. Bí từ giữa chừng, đó chính là chỗ cần hỏi lại giảng viên.
Tự kiểm tra trước khi mở đáp án ra xem
Nhiều bạn có thói quen đọc lại bài rồi tin rằng mình đã hiểu hết. Đây là cảm giác khá dễ đánh lừa. Đọc quen mắt không đồng nghĩa với nhớ được hay làm được. Cách chắc chắn hơn nhiều là tự đặt câu hỏi cho chính mình, trước khi mở tài liệu ra xem đáp án.
Cách làm khá đơn giản. Trước buổi học mới, bạn xem lại mục tiêu của buổi trước là gì. Rồi tự viết ra ba đến năm câu hỏi xoay quanh mục tiêu đó. Sau đó thử trả lời mà không nhìn sách vở. Chỗ nào trả lời ấp úng, không nhớ nổi bước đầu tiên, hãy đánh dấu lại. Đó chính là phần cần ôn thêm, chứ không phải ôn lại toàn bộ bài.
Chúng tôi cũng khuyến khích một cách kiểm tra khác. Đó là thử giải thích thao tác cho một người bạn học nghe. Giải thích trôi chảy, mạch lạc, khả năng cao bạn đã nắm chắc kiến thức. Giải thích đến giữa chừng mà lúng túng, quên mất bước tiếp theo, đó là dấu hiệu kiến thức mới ở mức quen mặt chứ chưa thật sự thuộc. Trong giới sư phạm, cách kiểm tra chéo này còn được gọi là kỹ thuật Feynman, dùng chính việc giảng lại cho người khác để lộ ra chỗ mình chưa hiểu.
Sai lầm hay gặp nhất ở bước này là làm ngược quy trình. Đọc đáp án trước, rồi tự thấy mình cũng nghĩ y như vậy nên yên tâm. Cảm giác an tâm đó thường không có thật. Chỉ khi bạn tự bật ra câu trả lời trước, không có gợi ý nào, kiến thức đó mới thật sự là của bạn.
Mỗi nhóm môn cần một cách tự kiểm tra riêng
Mỗi nhóm môn ở trung cấp lại cần một cách tự kiểm tra khác nhau. Khó có công thức chung cho tất cả. Nhiều bạn áp dụng đúng một cách học cho mọi môn, chẳng hạn chỉ đọc đi đọc lại. Rồi thắc mắc vì sao môn thực hành mãi không tiến bộ trong khi môn lý thuyết lại ổn. Dưới đây là cách đội ngũ chúng tôi thường gợi ý, tách theo ba nhóm môn phổ biến ở trung cấp.
- Môn lý thuyết như an toàn lao động, cơ sở ngành: nên tự đặt câu hỏi theo từng mục trong đề cương, trả lời mà không nhìn tài liệu rồi mới đối chiếu lại. Dấu hiệu cần hỏi giảng viên ngay là khi bạn trả lời sai từ hai lần trở lên cho cùng một khái niệm, dù đã đọc lại nhiều lượt.
- Môn thực hành ở xưởng hoặc phòng thí nghiệm: nên tự làm lại thao tác theo trí nhớ, vừa làm vừa nói to từng bước, rồi so với ghi chép ba cột đã lập trước đó. Nếu bạn sai cùng một bước ở hai buổi liên tiếp dù đã được sửa, đây là lúc cần hỏi lại, đừng tự đoán tiếp.
- Ngoại ngữ như tiếng Anh, tiếng Nhật: cách hiệu quả là tự nói lại đoạn hội thoại hoặc viết lại câu mẫu mà không mở sách, sau đó so với bản gốc. Nghe hiểu tốt nhưng không tự nói lại được câu tương tự sau vài lần thử là dấu hiệu cần luyện phản xạ nói nhiều hơn.
Ba nhóm trên chỉ là khung tham khảo, không phải công thức cứng cho mọi trường hợp. Lịch học của mỗi bạn khác nhau. Có bạn học tối nhiều hơn sáng, có bạn học ngành đòi hỏi thực hành gấp đôi lý thuyết. Yêu cầu riêng của từng học phần, do giảng viên đưa ra ngay đầu môn, mới là căn cứ chính xác nhất để bạn điều chỉnh cách tự kiểm tra cho hợp.
Đặt câu hỏi đúng trọng tâm để nhận phản hồi hữu ích
Đây là kỹ năng bị bỏ qua nhiều nhất trong năm kỹ năng học tập hiệu quả chúng tôi vừa nói ở trên. Nhưng nó cũng dễ tập nhất. Nhiều bạn ngại hỏi vì sợ bị đánh giá là không hiểu bài. Cái khiến câu hỏi trở nên vô ích thường nằm ở cách đặt câu hỏi quá chung chung, chứ không phải ở sự rụt rè.
Câu hỏi kiểu ’em không hiểu bài này’ gần như không giúp được gì cho giảng viên. Thầy cô chỉ có thể đoán bạn đang vướng ở đâu, và đoán thì hiếm khi trúng ngay lần đầu. Cách hỏi hiệu quả hơn là chỉ rõ bạn đã hiểu tới đâu, và vướng đúng ở bước nào. Chẳng hạn, bạn có thể hỏi thầy cô rằng em đã hiểu vì sao phải làm bước một trước bước hai, nhưng chưa rõ vì sao đảo thứ tự sẽ hỏng sản phẩm. Câu hỏi kiểu này cho giảng viên biết chính xác chỗ cần bổ sung, thay vì phải giảng lại từ đầu.
Đội ngũ chúng tôi từng gặp một bạn học ngành công nghệ thông tin loay hoay ở phần viết lệnh điều kiện. Ban đầu bạn ấy chỉ nhắn cho giảng viên đúng một câu, rằng em làm bài không ra. Giảng viên không biết nên gỡ từ đâu, đành hẹn gặp trực tiếp để xem lại bài. Sau khi được góp ý cách hỏi cụ thể hơn, bạn ấy bắt đầu ghi rõ dòng lệnh nào chạy sai, kết quả mong muốn và kết quả thực tế. Chỉ từ lần hỏi thứ hai, giảng viên đã chỉ đúng chỗ sai trong vài phút.
Thời điểm đặt câu hỏi cũng quan trọng không kém nội dung câu hỏi. Hỏi ngay khi vướng, đừng để dồn đến sát ngày thi mới hỏi một lượt. Kiến thức trung cấp thường xây theo lớp, bài sau dùng lại nền của bài trước. Vướng mắc nhỏ nếu không hỏi sớm sẽ kéo theo hàng loạt lỗ hổng ở các bài sau, và lúc đó việc gỡ rối sẽ mất nhiều thời gian hơn hẳn.
Học nhóm có trách nhiệm — thói quen cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng
Học nhóm ở trung cấp có thể là con dao hai lưỡi. Nhóm học tốt giúp bạn tiết kiệm thời gian, được giải thích lại những chỗ mình chưa hiểu, và có động lực học đều đặn hơn. Nhóm học lỏng lẻo lại dễ biến thành buổi tán gẫu, hoặc trở thành nơi một, hai bạn làm bài còn số còn lại chỉ ngồi chép. Ranh giới giữa hai kiểu nhóm này mỏng hơn bạn nghĩ.
Chúng tôi thường gợi ý một cách đơn giản để giữ nhóm học đi đúng hướng. Mỗi buổi học nhóm nên có một mục tiêu rõ ràng, thống nhất trước khi bắt đầu. Ví dụ, hôm nay cả nhóm cùng giải quyết ba lỗi thường gặp ở bài thực hành tuần trước. Mỗi thành viên nên đọc qua tài liệu trước khi ngồi lại với nhau. Nhóm không chuẩn bị gì trước dễ biến thành buổi một người giảng cho cả nhóm nghe, và người đó dần kiệt sức vì gánh hết công việc.
Nhiều bạn không thoải mái với hình thức học nhóm, nhất là các bạn hướng nội, thích tự nghiền ngẫm hơn trao đổi ồn ào. Điều này hoàn toàn bình thường. Với các bạn này, chúng tôi thường gợi ý hình thức nhẹ nhàng hơn, chỉ gặp nhau đối chiếu đáp án hoặc hỏi nhanh vài điểm còn vướng. Nếu bạn đang cân nhắc ngành học có hợp với tính cách hướng nội hay không, có thể xem thêm bài chúng tôi viết về ngành trung cấp phù hợp với học sinh hướng nội.
Một điều chúng tôi luôn nhắc học viên là trách nhiệm trong nhóm cần rõ ràng ngay từ đầu. Ai phụ trách phần nào, deadline nộp lại cho nhóm là khi nào, cần nói thẳng chứ không nên ngầm hiểu. Thiếu sự rõ ràng này, nhóm học rất dễ tan rã sau vài buổi, vì luôn có người cảm thấy mình đang gánh nhiều hơn phần còn lại.
Năm thói quen chúng tôi vừa chia sẻ không đòi hỏi bạn phải thay đổi trong một sớm một chiều. Bạn có thể bắt đầu từ thói quen dễ nhất với mình, chẳng hạn lên kế hoạch theo tuần, rồi thêm dần các thói quen còn lại khi đã quen nhịp học. Chúng tôi tin bất cứ bạn nào cũng có thể học tốt ở trung cấp, miễn là chịu tập và không bỏ cuộc sau vài tuần đầu bỡ ngỡ. Nếu trong quá trình học bạn còn băn khoăn về ngành đang theo hoặc cần tư vấn thêm, đội ngũ chúng tôi luôn sẵn sàng đồng hành cùng bạn.
