Khi thời gian ôn thi THPT quốc gia môn tiếng Anh không còn nhiều, chúng tôi luôn đề nghị một việc đầu tiên. Đó là giải ngay một đề thi chính thức, bấm giờ đàng hoàng. Không cần lật lại sách ngữ pháp từ trang đầu. Làm đề trước, xem sai nhiều nhất ở dạng câu nào. Sau đó mới chia thời gian còn lại cho ba việc: củng cố nền tảng, luyện từng dạng bài, và luyện đề tổng hợp. Đây là cách bên mình vẫn hướng dẫn học sinh mỗi mùa thi, theo đúng mốc thời gian còn lại và những dạng đề hay lấy mất điểm oan nhất.
Ôn thi THPT quốc gia môn tiếng Anh khi còn ít thời gian: bắt đầu bằng một đề chẩn đoán
Nhiều em nhắn tin hỏi chúng tôi nên ôn từ đâu khi chỉ còn một hai tháng. Câu trả lời bên mình đưa ra luôn giống nhau: làm một đề chẩn đoán trước, đừng học gì thêm vội. Đề chẩn đoán ở đây là một đề thi thử hoặc đề thi thật những năm gần nhất, làm đúng thời gian quy định, không tra từ điển, không hỏi ai. Sau khi chấm xong, gạch chân từng câu sai và ghi lại nó thuộc dạng gì: từ vựng, ngữ pháp, đọc hiểu hay đọc điền. Nhìn vào đó, em sẽ biết mình đang yếu ở đâu thật sự, thay vì ôn dàn trải theo cảm tính.
Có một điểm chúng tôi hay phải đính chính trước tiên. Cụm ‘thi THPT quốc gia’ là tên kỳ thi áp dụng từ năm 2015 đến 2019. Từ năm 2020, Bộ Giáo dục và Đào tạo đổi tên chính thức thành kỳ thi tốt nghiệp THPT. Tên gọi mới vẫn giữ mục đích xét tốt nghiệp, đồng thời làm căn cứ xét tuyển đại học. Rất nhiều học sinh, kể cả phụ huynh, vẫn quen gọi theo tên cũ khi tìm tài liệu trên mạng. Vì vậy, tài liệu tìm được đôi khi là đề của nhiều năm trước. Đề đó có thể không khớp với cấu trúc của năm nay. Trước khi luyện bất cứ đề nào, em nên xác nhận rõ mình đang ôn cho kỳ thi năm nào, theo chương trình nào.
Kiểm tra đúng cấu trúc đề của kỳ thi năm nay
Sau khi biết mình yếu ở đâu, việc tiếp theo là xác nhận đề thi năm nay có bao nhiêu câu. Thời lượng làm bài và các dạng câu hỏi cụ thể cũng cần nắm rõ trước khi luyện. Đừng lấy cấu trúc của những năm trước làm chuẩn tuyệt đối.
Từ năm 2025, kỳ thi tốt nghiệp THPT chuyển sang tổ chức theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Cách ra đề, số câu và cách tính điểm môn tiếng Anh vì vậy có thể khác hẳn giai đoạn trước. Trước năm 2025, đề tiếng Anh thường có 50 câu trắc nghiệm, làm trong 60 phút. Cách chắc chắn nhất để không học lệch là vào đúng trang của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Ở đó có thông tin công bố đáp án các môn thi tốt nghiệp THPT theo đúng năm thi của mình, đối chiếu với đề minh họa đã công bố trước đó.
Chúng tôi thường khuyên học sinh lập một bảng nhỏ gồm ba cột. Cột thứ nhất là dạng nhiệm vụ trong đề, cột thứ hai là kỹ năng cần luyện, cột thứ ba là nguồn đề dùng để luyện. Bảng này giúp em nhìn ra ngay phần nào đang thiếu tài liệu. Nếu chưa quen cách đọc cấu trúc đề, em có thể xem thêm bài cấu trúc đề thi THPT quốc gia cập nhật theo từng môn bên chúng tôi tổng hợp, để hình dung cách các môn khác cũng đang thay đổi theo chương trình mới, không riêng gì môn tiếng Anh.
| Giai đoạn | Đặc điểm cấu trúc từng biết | Việc cần làm trước khi luyện |
|---|---|---|
| Trước 2025 (chương trình 2006) | Thường 50 câu trắc nghiệm, làm trong 60 phút, trọng tâm ngữ pháp, từ vựng, đọc hiểu, đọc điền | Chỉ dùng để luyện kỹ năng nền, không copy y nguyên số câu làm chuẩn |
| Từ 2025 trở đi (chương trình 2018) | Số câu, dạng bài, cách tính điểm điều chỉnh theo đề minh họa Bộ công bố mỗi năm | Bắt buộc tải đề minh họa hoặc đề thi chính thức đúng năm để đối chiếu trước khi lên kế hoạch ôn |
Chọn lộ trình khi còn nhiều tháng, vài tháng hoặc vài tuần
Không phải em nào đọc bài này cũng còn cùng một khoảng thời gian để ôn thi THPT quốc gia môn tiếng Anh. Có em hỏi chúng tôi từ đầu lớp 12. Có em nhắn tin lúc chỉ còn ba tuần nữa là thi. Lộ trình vì vậy phải khác nhau. Bảng dưới đây là gợi ý bên mình hay dùng khi tư vấn, không phải lịch thi chính thức hay cam kết điểm số.
| Thời gian còn lại | Trọng tâm nên ưu tiên | Sản phẩm cuối mỗi tuần |
|---|---|---|
| 6 tháng trở lên | Xây lại nền ngữ pháp cơ bản, học từ vựng theo chủ đề quen thuộc trong đề, đọc đoạn văn ngắn mỗi ngày | Một sổ tay ngữ pháp riêng và khoảng 100-150 từ mới dùng được trong câu, không chỉ thuộc nghĩa |
| 2-3 tháng | Luyện đúng từng dạng câu hỏi hay ra trong đề, ưu tiên dạng em hay sai theo bảng chẩn đoán | Ít nhất hai đề luyện theo dạng mỗi tuần, kèm sổ lỗi ghi rõ nguyên nhân sai |
| 3-4 tuần cuối | Luyện đề đầy đủ có bấm giờ như thi thật, chữa đề ngay trong ngày làm bài | Một đề hoàn chỉnh mỗi tuần và bảng thống kê lỗi lặp lại |
Với em mất gốc, chúng tôi luôn khuyên dồn phần lớn thời gian cho việc hiểu câu và học từ vựng trước. Đừng vội luyện đề khó ngay. Một câu tiếng Anh đơn giản mà đọc hiểu chắc còn quý hơn làm được mười câu khó nhưng đoán mò đáp án. Ngược lại, nếu nền tảng đã ổn, em nên dành thời gian luyện đọc dài, tính giờ chặt tay. Chữa kỹ lỗi suy luận sai cũng cần thiết hơn chữa lỗi từ vựng lúc này. Hai nhóm học sinh này cần lộ trình khác nhau, dù cùng ôn chung một đề thi.
Củng cố ngữ pháp và từ vựng bằng ngữ cảnh thật
Từ bài chẩn đoán ban đầu, em sẽ biết rõ mình đang yếu điểm ngữ pháp nào. Có thể là chia thì, giới từ đi kèm, câu bị động hay mệnh đề quan hệ. Thay vì ôm cả cuốn sách ngữ pháp học lại từ đầu, chúng tôi khuyên chọn đúng hai ba điểm yếu nhất. Luyện chúng bằng câu và đoạn văn ngắn có ngữ cảnh, thay vì học thuộc công thức suông. Ví dụ nếu hay sai giới từ đi với động từ, hãy gom hẳn một danh sách cụm động từ hay gặp trong đề, như ‘depend on’, ‘result in’, ‘apply for’. Học nguyên cụm như vậy, chứ đừng tách rời từng từ.
Từ vựng cũng vậy. Học một danh sách từ rời rạc rất dễ quên, vì não không có gì để neo nghĩa lại. Bên mình hay hướng dẫn học sinh ghi cụm từ đi kèm ngay khi gặp từ mới. Ví dụ ghi ‘a wide range of’ thay vì chỉ ghi ‘range’, hoặc ghi ‘contribute to environmental protection’ thay vì học rời từng chữ ‘contribute’. Mỗi buổi ôn nên có một bài áp dụng ngay sau khi học, và một lần ôn lại vào cuối tuần. Học xong mà không dùng lại, kiến thức sẽ trôi rất nhanh, nhất là với những em chỉ còn vài tuần ôn thi.
Luyện đọc điền và đọc hiểu dựa trên bằng chứng trong bài
Đọc điền, hay còn gọi là cloze test, là dạng bài cho một đoạn văn có vài chỗ trống. Em phải chọn từ đúng để điền vào, thường kiểm tra cả ngữ pháp lẫn từ vựng cùng lúc. Đọc hiểu thì cho một đoạn văn dài hơn, kèm câu hỏi về nội dung, ý chính, hoặc suy luận từ thông tin trong bài. Cả hai dạng này chiếm khá nhiều điểm trong đề, nên luyện đúng cách quan trọng hơn luyện nhiều đề.
Khi luyện đọc hiểu, chúng tôi luôn nhấn mạnh một điều với học sinh: đáp án đúng luôn có bằng chứng nằm ngay trong bài. Đáp án không phải suy diễn theo kiến thức bên ngoài. Em cần tập nhìn ra quan hệ giữa các câu. Từ tham chiếu như ‘it’, ‘this’, ‘they’ đang thay cho từ nào ở câu trước? Từ nối như ‘however’, ‘therefore’ đang báo hiệu ý ngược lại hay ý tiếp nối? Khi chọn đáp án, hãy tập thói quen tự hỏi câu này lấy bằng chứng từ dòng nào trong bài. Đừng chọn theo cảm giác quen mắt.
Chúng tôi thường tự soạn những đoạn ví dụ ngắn ba bốn câu để minh họa. Ví dụ: ‘The company introduced a new policy. However, many employees were unhappy with it.’ Từ ‘it’ ở câu sau rõ ràng đang thay cho ‘a new policy’, không phải ‘the company’. Luyện quen cách lần ra bằng chứng như vậy vài chục lần, em sẽ tự tin hơn hẳn khi gặp bài đọc dài trong đề thật. Một lưu ý nhỏ: chỉ luyện đúng những dạng câu hỏi đã thấy trong đề chính thức mà em đối chiếu ở phần trên. Tránh ôm thêm dạng lạ chưa chắc có trong đề năm nay.
Xử lý dạng sắp xếp đoạn và những câu hỏi hay mất điểm
Sắp xếp đoạn, tiếng Anh gọi là arrange the sentences, là dạng bài cho các câu hoặc đoạn bị xáo trộn thứ tự. Em phải chọn cách sắp xếp đúng để thành một đoạn văn mạch lạc. Đây là dạng nhiều em ngại nhất, vì cảm giác phải đoán mò. Dạng này có quy tắc riêng khá rõ, chỉ cần luyện đúng cách nhìn.
Câu mở đoạn thường không chứa từ tham chiếu như ‘this’, ‘it’, ‘they’ đứng một mình mà không rõ đang nói về cái gì. Từ nối như ‘first’, ‘moreover’, ‘finally’ giúp em đoán câu nào đứng trước, câu nào đứng sau. Với dạng hội thoại, mạch hỏi đáp phải hợp lý. Câu trả lời phải đúng loại thông tin câu hỏi đang cần, chứ không phải nghe hợp tai là chọn. Bên mình hay yêu cầu học sinh luyện dạng này bằng cách tự tách một đoạn văn ngắn thành từng câu, xáo trộn lên, rồi tự sắp lại trước khi so đáp án.
Khi luyện bất kỳ dạng câu hỏi nào còn yếu, không riêng sắp xếp đoạn, chúng tôi luôn yêu cầu học sinh ghi lại vì sao phương án mình chọn bị sai. Đừng chỉ tô đáp án đúng vào vở rồi thôi. Nếu chỉ nhớ đáp án, gặp đề khác với từ ngữ khác đi một chút, em vẫn sai y như cũ. Ghi rõ ‘sai vì hiểu nhầm từ tham chiếu’ hay ‘sai vì chọn theo cảm giác, không có bằng chứng’ mới thực sự sửa được cách suy luận.
Luyện đề có đồng hồ bấm giờ và sổ tay ghi lỗi
Đến giai đoạn luyện đề tổng hợp, hai thứ chúng tôi yêu cầu học sinh phải có. Một là chiếc đồng hồ bấm giờ, hai là cuốn sổ lỗi, dùng thật chứ không phải ghi cho có. Làm đề mà không tính giờ, em sẽ không lường được áp lực thời gian thật sự trong phòng thi. Điều đó dễ khiến em bị cuống khi làm bài thật.
Sổ lỗi nên có bốn cột đơn giản: dạng câu sai, nguyên nhân sai, cách sửa, và ngày làm lại để kiểm tra đã sửa được chưa. Bảng nhật ký này chỉ có giá trị khi ghi trung thực. Không cần bịa ra con số phần trăm tiến bộ nghe cho đẹp. Có một bạn học sinh lớp 12 chúng tôi từng hỗ trợ, ban đầu sai đến bảy tám câu đọc hiểu mỗi đề. Sau ba tuần ghi sổ lỗi đều đặn, số câu sai giảm còn hai ba câu. Kết quả đó chủ yếu nhờ sửa đúng thói quen đọc bằng chứng, thay vì đoán mò.
Cách ghi sổ lỗi và hệ thống lại kiến thức theo dạng bài này không chỉ dùng cho tiếng Anh. Với những môn cần ôn nhiều nội dung như khoa học xã hội, cách làm cũng tương tự. Em hệ thống theo chuyên đề rồi mới luyện đề, chứ không học tràn lan. Em có thể tham khảo cách trình bày trong bài đề cương ôn tập thi tốt nghiệp THPT môn Lịch sử bên chúng tôi, để hình dung cách hệ thống hóa kiến thức theo từng giai đoạn. Cấu trúc đề từng môn khác nhau, nên đừng lấy làm chuẩn cứng cho môn tiếng Anh.
Câu hỏi thường gặp
Ba câu hỏi dưới đây chúng tôi nhận được nhiều nhất mỗi mùa ôn thi. Xin trả lời thẳng từng câu.
Mất gốc thì bắt đầu từ ngữ pháp hay luyện đề?
Bắt đầu từ ngữ pháp và từ vựng nền trước, chưa nên luyện đề đầy đủ ngay. Làm đề khi chưa hiểu câu chỉ khiến em đoán mò và nản lòng. Chúng tôi khuyên dành ít nhất hai đến ba tuần đầu để củng cố cấu trúc câu cơ bản. Sau đó mới luyện dạng bài, rồi mới đến luyện đề tổng hợp.
Có nên dùng đề từ nhiều năm trước không?
Vẫn nên dùng, nhưng chỉ để luyện kỹ năng đọc và làm quen tốc độ làm bài. Đừng coi đó là chuẩn cấu trúc cho năm thi hiện tại. Đề càng cũ càng dễ lệch so với cách ra đề mới, nhất là từ khi kỳ thi chuyển sang chương trình giáo dục phổ thông 2018. Luôn ưu tiên đề minh họa hoặc đề thi chính thức của đúng năm mình thi để luyện cấu trúc. Đề cũ chỉ nên dùng để bổ sung số lượng câu luyện.
Làm nhiều đề nhưng điểm không tăng thì sửa gì trước?
Trường hợp này chúng tôi gặp khá nhiều, thường do làm đề mà không chữa kỹ. Nhiều em chỉ so đáp án rồi bỏ qua, không tìm nguyên nhân sai. Việc cần sửa trước tiên là cách chữa đề: mỗi câu sai phải ghi rõ nguyên nhân, không chỉ tô lại đáp án đúng. Nếu vẫn không cải thiện sau vài tuần, khả năng cao lỗ hổng nằm ở nền tảng ngữ pháp hoặc từ vựng. Lúc đó nên quay lại củng cố nền tảng, trước khi luyện đề tiếp.
Chốt lịch ôn tuần tới từ ba lỗi lặp lại nhiều nhất
Cuối mỗi buổi tư vấn, chúng tôi hay yêu cầu học sinh mở sổ lỗi ra. Chọn đúng ba dạng lỗi lặp lại nhiều nhất, rồi mới lên lịch ôn tuần tới. Không cần ôm hết mọi điểm yếu cùng lúc, vì càng ôm nhiều càng dễ bỏ dở giữa chừng.
| Thời điểm trong tuần | Việc nên làm |
|---|---|
| Đầu tuần (thứ 2 – thứ 4) | Học lại đúng ba lỗi vừa chọn từ sổ lỗi, ví dụ chia thì động từ hoặc giới từ cố định, luyện qua câu và đoạn ngắn |
| Cuối tuần (thứ 5 – thứ 6) | Luyện riêng dạng bài đang yếu nhất theo nhóm nhỏ 10-15 câu, chấm và ghi lỗi ngay |
| Thứ 7 | Làm một đề đầy đủ, bấm giờ nghiêm túc như thi thật |
| Chủ nhật | Chữa đề, cập nhật sổ lỗi, dành nửa ngày nghỉ hẳn để đầu óc không bị ì |
Lịch trên chỉ là khung gợi ý, em có thể xê dịch tùy buổi học ở trường hay lịch học thêm. Điều bên mình muốn nhắc lại: luôn kiểm tra đúng cấu trúc đề của kỳ thi tốt nghiệp THPT năm mình thi, trên kênh chính thức của Bộ Giáo dục và Đào tạo, trước khi chốt lịch. Cấu trúc đề có thể thay đổi theo từng năm áp dụng chương trình mới.
Tiếng Anh không chỉ dừng lại sau kỳ thi này. Nhiều học sinh chúng tôi từng hướng dẫn, sau khi đậu tốt nghiệp vẫn quay lại hỏi nên học tiếp thế nào để dùng được trong công việc sau này. Chúng tôi thường gợi ý các bạn tham khảo thêm lộ trình học tiếng Anh cho người đi làm để hình dung hướng học tiếp sau khi thi xong. Còn ngay lúc này, việc cần làm nhất vẫn là mở sổ lỗi ra, chọn đúng ba điểm yếu, và bắt tay vào lịch ôn tuần này, thay vì chờ đến khi ‘sẵn sàng hơn’ mới bắt đầu.
